الاحد, أوت 31, 2014 bosanski|Persian Language
 
Home|Iran|Islam|Persian Language|FAQ|Contact Us|Links|Sitemap
>
عنوان
ایران
Islamska Republika Iran je država koja se nalazi na jugozapadu Azije, na području Bliskog Istoka, površine 1 648 195 kvadratnih kilometara i sa 72 miliona stanovnika. Iran je jedna od važnih država za proizvodnju nafte i gasa u svijetu
ورود
نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[عضویت]
اشتراک خبرنامه
نام :   
ایمیل :   

1.     Arhitektura

 

Predislamska


Jedini supstancijalni ostaci predislamskih vjerskih građevina su one značajnih elamskih ziggurata u Čoga Zenbilu. Najraniji građevinski materijal bila je blatna cigla sušena na suncu. Pečena cigla korištena je za vanjske površine od dvanaestog stoljeća p.n.e.

Drevni stanovnici Perzije obojili su planine velikim religijskim simbolizmom i strukture su građene u imitaciji planina, dajući poleta karakterističnim piramidalnim hramovima zvanim ziggurat. Čisto religijske ahemejske građevine su glasovite svojim odsustvom. Međutim, najvažniji vjerski utjecaj prije arapskog osvajanja imalo je zoroastrijanstvo. Većina velikih građevina građena je u religijsku svrhu, no čak i u sekularnim građevinama vjerski utjecaj rijetko je u potpunosti bio odsutan. S druge strane sa palačama to je bilo često, to je značajno variralo skladno periodu. U Kirovo vrijeme, na primjer, bile su pravouglog oblika izvanrednih proporcija, i općenito izvođene kontrastnim bojama, kao između spomenutih zidnih površina i otvora za prozore. Darijusove i Kserksesove građevine bile su veće i bolje; rezultat je bio težak i bezbojan, ovisno o razrađenom rezbarenju na vratima, stepenicama i stubovima. Uobičajeni plan bila je velika dvorana često sa stubovima okružena malima sobama; zajedničko odličje bila su odstupanja od visine i veličine prozora, vjerovatno korištena za kredence, koji su neizbježna odlika modernijih kuća današnjeg Irana. Kao materijali korišteni su nepečena cigla za zidove, lokalni kamen za prozore, stepenice, vrata i neke zidove i stubove i teško drvo za stubove i krovove.

Osvajanja Aleksandra Velikog (otprilike 330. godine PNE) donijele su praktični kraj ahemejskom stilu u Perziji. Dolazeći relativno miran period pod Seleukidima označio je uvođenje helenizma u Perziju. Danas nema niti jednog velikog primjera, premda je hram Artemisa (Anahita) u Kangavaru, sa grčkim osnovama izgrađen grčkoj boginji, najbolje očuvan.

Pod Partijancima (oko 250. godine PNE do 224. godine NE), helenizam i starosjedilački stilovi su se stopili, zajedno sa nekim rimskim i bizantskim utjecajima pojavilo se nekoliko karakterističnih perzijskih odličja uključujući i ivana.

U sasanidskom periodu (224-642 NE), građevine su postale veće, teže i složenije. Dekoracija je postala više avanturistička i više se koristila boja, posebno u freskama i mozaicima. Sasanidi su izgradili hramove vatre po cijelom carstvu, i jednostavni plan ranijih primjera zadržao se kroz predislamsku eru, čak i u dizajnu crkvi. Ali centralna odličja sasanidskih građevina – četvorni-ivan plan sa nadsvođenom kvadratnom komorom, potpornim stubovima na kojima je kupola ležala i velika presvođena vrata – autohtoni su Iranu i kasnije od velikog značaja. Najvažnije hodočašće predislamskog Perzijskog carstva, Taht-e Sulejman, uspostavljeno je u sasanidskoj eri.

Gore navedena odličja posebno su utjecala na razvoj specifično iranskog tipa džamije, takozvane medreseh džamije građene na četvornom-ivan planu.

 

Islamski period


Umjetnost islamskog Irana široko je zasnovana na sasanidskoj, izuzev što je ograničena na određene forme. Drugim riječima, arapsko osvajanje u 7. stoljeću nove ere nije nadomjestilo dobro razvijeni sasanidski stil, već je predstavilo islamski element koji je imao prodirući utjecaj na većinu perzijskih umjetničkih formi. Ne samo da je oblikovao prirodu i osnovni arhitektonski plan religijskih građevina već je definisao i tip dekoracije.

 

Džamije


Od Kordobe do Delhija, od Sarajeva do Nigera, džamija (mesdžid na perzijskom i arapskom) ili kuća molitve istaknuti je simbol Islama, fokus obožavanja i predanosti, mjesto susreta čovjeka sa čovjekom i čovjeka sa Bogom. Njene forme raznovrsnije i upotreba šira u odnosu na kršćansku katedralu ili crkvu. Primarno mjesto obožavanja, također je mjesto okupljanja, često vjersko učilište, ponekad sud pravde pa čak do neke mjere i utočište siromašnih.

Većina iranskih džamija uklapa se, većinom ili djelimice, u plan koji se u Iranu mora smatrati kao norma. Sastoji se od otvorenog centralnog dvorišta, ponekad dovoljno velikog da se zasadi drvećem ili cvijećem, sa velikim portalom ili ivanom, na strani okrenutoj Mekki, koji vodi u nadsvođeno svetište. Na preostale tri strane nalaze se arkade i žrtvenici i u centru svake strane još po jedan, premda manji, ivan. Sa lijeve i desne strane mogu biti nadsvođene dvorane, i u dodatku balkoni (često za žene) sa kojih pogled doseže do mihraba. U većim džamijama južni ivan, vodeći u unutrašnjost, ponekad i sjeverni ivan, koji je često glavni ulaz u džamiju, ukrašen je minaretima.

 

Minareti


Prvi minareti bili su kvadratni, barem u donjem dijelu, no neki od njih u Iranu su preživjeli do danas. Okrugli minareti potekli su sa sjeveroistoka Irana i građeni su od cigle stanjujući se prema vrhu. Najmanje sve do trinaestog stoljeća, minareti su gotovo bez razlike pravljeni po jedan i bili su smješteni na sjevernom uglu džamije. Od petnaestog stoljeća minareti su uglavnom bili prekriveni mozaikom ili obojenim natpisima, po ukusu datog perioda. Općenito, Iran upoređen recimo sa Turskom je u deficitu sa minaretima. Samo u Isfahanu oni zauzimaju istaknuto mjesto u krajoliku.

 

Turbeta


Gotovo svaki grad u Iranu ima svoju kvotu turbeta, i seoska ili usputna turbeta su izrazito odličje iranskog krajolika. Općenito ona su skromna, kružna, četverostrana ili oktagonalna zdanja, natkrivena stošcem ili kupolom. Mnoga imaju šarma ali ne i velike arhitektonske vrijednosti; čuvena turbeta, nesuvisle strukture koje su primale dodatke od generacija predanika, nalaze se među najblistavijim, i u nekim slučajevima najluksuznije građevine u Iranu. Manja turbeta, za razliku od džamija, imaju distinktivne regionalne karaktere.

 

Mezarja


Sekularna mezarja spadaju u dvije jasno označene arhitektonske kategorije – nadsvođene mauzoleje i grobnice tornjeve. Prvi imaju određene sličnosti sa većim turbetom. Često su oktagonalni, uzdižući se kroz potporne lukove i galerije završava sa kružnim svodom. Građeni su za pokazivanje, iznutra i izvana, sa ciljem da budu posjećivani, posljednje su počivalište poglavara koji možda nisu imali naznaka svetosti ali su prilikom svoje smrti uživali dužno poštovanje. Grobnice kule, koje su uglavnom ograničene na sjeverni Iran, bile su zamišljene u drugačijem duhu. One su bile mračna, udaljena i usamljena počivališta, koja nisu planirana za česte posjete predanih u generacijama koje dolaze.

 

Palače


Postoje značajni ostaci ahemejskih i sasanidskih palača, impresivnih i detaljima i veličinom, od kojih su neke, kao u Perzopolisu, gotovo čudesno sačuvane; no i pored svega one su ipak ruševine. Međutim, seldžučke i mongolske kraljevske rezidencije su u potpunosti zamele svaki trag. Samo su kraljevske kuće iz safavidske ere opstale netaknute, no i pored toga gomila je razočaravajuća. Safavidske palače za praktičnu upotrebu ograničene su na Isfahan.

 

Mostovi


Važnija za održavanje komunikacija nego li karavansaraji bila je izgradnja mostova, neustrašiva i lijepa za oko, nastavila se do ovih vremena. Dobro konstruisani mostovi drevnih vremena i danas se nalaze u mnogim dijelovima zemlje – najbolje primjerke moguće je vidjeti u Isfahanu: Allah Verdi Khan (1629) i Khadžu (1660). Ove dvije moćne strukture su iz reda najimpresivnijih spomenika u Isfahanu, i dva su od najznčajnih mostova, svoje vrste, u svijetu i još uvijek na usluzi.

 

Karavansaraji


Karavan na perzijskom znači grupa putnika ili trgovaca zajedno okupljenih i organizovanih za uzajamnu saradnju i odbranu tokom putovanja kroz nemirna ili neprijateljska područja. Karavanska trgovina je sjedinjena sa historijom Irana i Srednjeg Istoka sve do dosega zapisa drevnih civilizacija i izgleda da je bila dobro razvijena prije no što je počela morska trgovina. Očigledno je da je sva trgovina iz jednog plodnog područja u drugo u ovom regionu morala biti organizovana od početka, budući da su duge pustinjske rute razdvajale naseljene dijelove i budući da lokalne uprave nisu mogle garantovati zaštitu od plemena željnih pljačke i plijena. Roba kao što su dragulji, začini, mirisi, boje, metali, rijetko drvo, slonovača, ulja, i tekstili (uglavnom svila) bila je usko vezana sa trgovinom. Deve su bile glavni nosači od Egipta i Irana do Mezopotamije i kroz Arapsko poluostrvo. U trećem stoljeću nove ere počele su se koristiti u sjevernoj Africi i regionu Sahare. Magarci su korišteni u Iranu i Maljo Aziji. Trgovina je naravno cvala u periodima velikih carstava, kada su karavanske rute mogle biti kontrolisane i zaštićene; i upravo su zbog sigurnosne kontrole takvih dionica vođeni mnogi ratovi i osvajanja u drevnim vremenima. Iransko carstvo i kasnije vlade, religijske fondacije, trgovci, cehovi, kao i lokalni prvaci i vladari osiguravali su sredstva za izgradnju karavansaraja, ili svratišta, za odmor putnika tokom putovanja. Takav napredak olakšao je pokretljivost trupa koje su štitile puteve. Gradovi su u drevnim vremenima nicali i padali proporcionalno rastu i padu trgovine karavanskih ruta na kojima su bili locirani. Većina ih je danas zapuštena. Međutim, čak i kao ruševine, one su prepoznatljive, različitio građene u krug ili kvadrat – ustvari kao dvorište džamije na četvero-ivan planu. Arhitektonski, jednostavan dizajn iranskih karavansaraja pruža sigurnost i privatnost putnicima, štiteći životinje i kroz poseban prostor iznad nadsvođenog glavnog ulaza suočavajući se sa cestom kontroliše pristup. Skladno A. U. Pope-u, perzijska spretnost za praktično planiranje nije nikada bolje demonstrirana. U velikim gradovima karavansaraj, bazar i džamija često su bili povezani. Najveći i najudaljeniji karavansaraji imali su džamiju unutar svog prostora. Kada se raspitujete o dobu karavansaraja u modernom Iranu, općenito odgovor glasi da datiraju iz vremena šaha Abbasa. Ovo je varljiva generalizacija i termin diskriminativno dodat svim karavansarajima izgrađenim između 16-19. stoljeća, i tek dolaskom automobila oni su pali u zaborav.

 

 

 

2.   Umjetnost

 

Tokom čitave svoje historije, Iranci su u cilju jačanja svoje kulture, skupljali umetnička i kulturna djela susednih država. Kamene ploče i arhitektura Persepolisa, Nakše, Rustema i Pasargada dovoljno govore o autentičnosti iranske umetnosti. Nijedan vid iranske civilizacije nije bio toliko uticajan niti bolje poznat od persijske umetnosti koja je u okvirima vekovne tradicije, dala umetnička remek-dela svetske slave.
  Od granica istočne Azije do Španije i Francuske, njena veličina je priznata, a danas skoro svaki muzej ima po nekoliko primeraka te umetnosti. Iako nosi duboke tragove mnogih stranih uticaja kojima je bila izložena, a naročito dubokih transformacija koje je donela islamska era, persijska umetnost sačuvala je neke izrazite odlike, kao na primer, prefinjenost, u toku svoje duge istorije.

 

Predislamski Period

 

Najstariji umetnički predmeti pronađeni na Iranskoj visoravni stari su hiljade godina. Neki od njih, kao što su bronze iz Luristana, predstavljaju remek-dela svoje vrste. Zgrade koje potiču iz ahemenidskog carstva mogu se još uvek videti u Persepolisu i Susi (Šuš). Persepolis je bez sumnje najlepši arhitektonski primerak starog Irana i jedno od čuda stare arhitekture koja se još održala na Srednjem istoku. Uticaj arhitekture Persepolisa može se uočiti na Partenonu i na vizanstijskim zgradama, a kasnije, i u sasanidskoj umetnosti. Parti su uveli dve nove arhitektonske forme koje su se veoma koristile i posle njih. Prva je "ivan" dugačka sala sa svodovima zatvorena samo sa jedne strane. "Ivan" je postao izrazita i stalna odlika persijske arhitekture. Druga tipična partska novina bila je polukupola oslonjena na stalaktite, iznad konstrukcije četvrtastih dimenzija.

Sasanidski kraljevi su klesali kolosalne bareljefe na obroncima planina radi prikazivanja svojih najslavnijih podviga. Mnogi primeri te vrste mogu se videti i danas. Sasanidi su isto tako bili veoma zainteresovani za arhitekturu, a njihov najveći doprinos na tom polju bilo je uvođenje razrada "ivana" sa otvorenim svodovima, što je primenjivano u njihovoj prestonici, Ktesifonu, blizu današnjeg Bagdada. "Ktesifonski luk", koji i danas postoji, jedno je od remek-dela arhitekture tog vremena. Sasanidski period se takođe ogleda u keramičkoj umetnosti i tkanju. Sasanidski tekstil bio je cenjen u celom svetu.

 

Islamski Period

 

U ovom periodu, islamska arhitektura u Iranu napravila je ogromne korake naročito u pogledu verskih objekata, zahvaljujući izgradnji džamija. Nova religija usvojila je tehniku korišćenu pod Sasanidima, a tip džamije sa centralnom kupolom i dva minareta postepeno je postalo pravilo. Ove forme, koje su danas postale karakteristične za iransku džamiju, daju poseban izgled gradovima i naseljima Irana. Nekoliko velikih džamija iz seldžučkog perioda još postoji, među njima je "Centralna Džamija" (Masđede Džu'me) u Isfahanu, koja pokazuje savršenstvo koje je bila dostigla arhitektura ovog vremena. Naročito je bilo rasprostranjeno korišćenje ornamenata pravljenih od cigala. Pod Timuridima i Safavidima, kupole i minareti sve više su dobijali svoj konačan oblik, a korišćenje ploča od glaziranog fajansa, koje je kasnije postalo tipično za sve persijske verske građevine, postalo je sve češće.
Remek-dela, kao na primer džamija šejha Lutfulaha u Isfahanu, kao i džamije i mauzoleji u Samarkandu, predstavljaju divne ilustracije raznolikosti upotrebe glaziranih pločica prekrivenih arabeskama cvetnih šara i kur'anskim ajetima, za ukrašavanje svojih zgrada. Naročito Isfahan, prestonica Safavida, sa svojim brojnim džamijama, dvorcima, mostovima i karavansarajima, pravi je biser arhitekture iz tog izuzetnog perioda. Uticaj iranske arhitekture bio je izuzetno velik u to vreme u Indiji a čuveni spomenici, kao što je Tadž Mahal, sadrže mnoge elemente preuzete iz te arhitektonske tradicije.

 

Kaligrafija, iluminacija i minijature

 

Pored arhitekture, kaligrafija je glavna verska umetnost u islamskim zemljama. I samo prepisivanje teksta Časnog Kur'ana smatra se verskim činom, a tokom vekova, muslimanski umetnici izmislili su mnoge tipove arapskog pisma, krećući se od striktne do najslobodnije reprodukcije slova. U samom islamskom Iranu, stvoren je veliki broj kaligrafskih stilova, a ta umetnost dostigla je takav stepen prefinjenosti da se smatra značajnom umetničkom formom. Iranci pokazuju najveće poštovanje za kaligrafiju. Taj stav je zapažen još u doba Abasida i Seldžuka, kada su nastali rukopisi koji su se isticali i svojom kaligrafijom i slikovitošću svojih iluminacija. Među njima mogu se naći ne samo bezbrojne kopije Kur'ana, nego i naučna i istorijska dela. Stvaranje lepih kopija Kur'ana nastavlja se i do danas: umetnost knjigovezaca napredovala je istom brzinom kao i kaligrafija, i dostigla vrhunac u XV veku. Umetnost pravljenja umetnčkih knjiga sa odgovarajućom kaligrafijom, iluminacijom, knjigovezačkom izradom predstavlja veoma značajan deo iranske umetnosti.

Jedna od najpoznatijih formi iranske umetnosti su minijature. Prvo ilustrovano delo velike vrednosti bila je "Zbirka hronika" od Rašida el-Dina, koja potiče iz XIII veka. Posle mongolske invazije, uticaj Kine postajao je sve vidljiviji i doneo je persisjkom slikarstvu prefinjenost i istančanost koje je dostiglo vrhunac pod Timuridima i Safavidima. Knjiga, koja je inspirisala stvaranje najvećeg broja minijatura, bila je Firdusijeva epska poema. Najlepše ilustrovana knjiga, koja je ikad stvorena u Iranu, bila je čuvena "Šahnama" u verziji koju je ilustrovao Demot. Safavidi su ispoljavali posebno interesovanje za taj oblik umetnosti, koji je zatim počeo da se uveliko upražnjava, a istovremeno i da utiče na indijsko slikarstvo tog vremena.

Poslije kraja safavidskog perioda, umjetnost slikanja minijatura počela je naglo da opada. Pod Kadžarima stvorena je nova slikarska škola, koja je neke aspekte svoje umetnosti uzimala od evropske slikarske tehnike, naročito u pogledu perspektive i izvesnog naturalizma. U moderno doba vidljive su dve tendencije: s jedne strane, tehnika evropskog slikarstva je usvojena, a s druge, došlo je do oživljavanja interesovanja za minijature, oblasti u kojoj je iranski genije našao jednu od svojih najsavršenijih formi izražavanja.

 

Ćilimi i Tepisi

 

Poreklo iranskih tepiha i sagova potiče iz dosta davnih vremena. Ima dokaza da su iranski tepisi i sagovi postojali i pre islamskog doba. Safavidski vladari bili su prvi pokrovitelji proizvodnje tepiha. Ova umetnost je time dostigla veći stepen savršenstva u XVI i XVII veku. Većina tepiha i ćilima izloženih širom sveta potiču iz tog perioda. Posle pada Safavida, ta umetnost je počela da opada, i dobila je nov podstrek tek pod Kadžarima. Od tada se evropsko tržište postepeno otvaralo za iranske ćilime koji su se uglavnom izvozili iz Istanbula. Izuzetna slava iranskih tepiha ili ćilima u osnovi je dostignuta zahvaljujući delikatnosti čvorova, novim šarama, trajnosti i usklađenosti boja.
  Različite oblasti Irana imaju različite prirodne karakteristike čime se delimično objašnjavaju različite šare koje se mogu videti na raznim tepisima. Svaka oblast koja proizvodi tepihe upotrebljava svoje izrazite šare, do te mere da šara može da identifikuje deo zemlje iz koga neki tepih potiče. Što se tiče boja, pošto postoji velika sličnost između biljaka koje rastu u raznim oblastima, i boja koje se koriste, one su, takođe, važan faktor koji omogućuje da se razlikuje poreklo tepiha.

 

Emajliranje, katam i obrada metala

 

Emajliranje, umetnost dekorisanja metalnih površina sjajnim bojama, poznato je u Iranu još iz davnih vremena. Pronalazak drške noža sa emajlom iz drugog dela prvog milenijuma pre nove ere ukazuje na drevno poreklo te umetnosti. Ova umetnost se do danas održala u Isfahanu. Opstala je samo jedna tehnika prema kojoj se bakarna osnova boji emajl bojama.

Katam je posebna tehnika u kojoj se komadići drveta raznih boja, slonovača, kosti i metal povezuju i stvaraju raznovrsne geometrijske forme, rombova, trouglova, zvezda i poligona. Oni se spajaju u šaru i lepe na površinu sačinjavajući opštu šaru. Katam se koristio za dekorisanje nameštaja, vrata, prolaza, a čak i drvenih pregrada u dvorcima. Danas, međutim, zbog visokih troškova proizvodnje, zanatlije se ograničavaju na ramove za slike, kutije, a čak i delove nakita. Katamom se, takođe, ukrašava nameštaj.

Arheološka i klasična tradicija su dokazali da su se najstarija znanja o metalurgiji razvila u severoistočnim oblastima Irana. Metalna oruđa i oružja pravljena od kovanog bakra potiču od kraja petog milenijuma pre n.e. Korišćenje bakra, bronze, gvožđa, zlata, srebra i pravljenje raznih legura, bilo je poznato širom Irana. Svaki manji grad imao je svoje kovače, a svaki veći specijalne bazare na kojima su metalski radnici izrađivali predmete i prodavali ih tamošnjim kupcima. U nastarijim vremenima, značajniji centri negovali su posebne stilove u pojedinim granama, tako da su zanatlije bile zaposlene, jer su kod njih naručavali predmete različite vrste. Širaz je bio poznat po svojim dubokim "repuse" radovima, Isfahan se isticao po finim gravurama i lampama. Čuven je po izradi graviranih metalnih posuda, tanjira, vaza, kutijia i okriglih poslužavnika. Pri izradi koriste bakar, bronzu i beli metal.

 

 

 

3.   Slikarstvo

 

Kaligrafija, sada visoko rascvala lijepa umjetnost, postala je važna uskoro nakon arapskog osvajanja. Naime, tokom svoje duge historije, Iranci su uglavnom koristili tri pisma: klinasto koje karakterizira ahemejski period; pahlavi za vrijeme Sasanida; i arapsko po dolasku Islama. Estetska vrijednost je u Iranu uvijek bila važna; međutim, tek sa dolaskom Islama, malo po malo, kaligrafija je postala glavna umjetnost duboko cijenjena za vladavine Timurida i Safavida (15. i 16. stoljeće) kao što su bile arhitektura i minijatura sa kojima je blisko vezana. Veze između ove tri forme umjetničkog izražavanja bile su matematičke, geometrijske i simboličke prirode. Njihov intelektualni aspekt bio je složen i teško razumljiv izuzev za upućene.

Ostala je u upotrebi, posebno za monumentalne epigrafske obrube, sve do 12. odnosno 13. stoljeća. Čuveno Nasta’‘lik pisanje pojavilo se tokom druge polovine 15. stoljeća. Sa njim kaligrafija je dosegla savršenstvo tokom 15., 16. i 18. stoljeća. Njegov najveći majstor bio je Mir Emad Hassani Seifi Kazvini koji je umro 1617. godine. Njegovo pisanje je bilo toliko traženo da je samo jedna riječ bila zlata vrijedna!

Formalni, okomiti kufanski kaligrafski stil uvezen je sa Arapskog poluostrva, ali se pojavilo i nekoliko izrazito perzijskih stilova od kojih su neki tako savršeni da su na granici nečitljivosti. Najnoviji kaligrafski stil razvio se za vladavine Kadžara i nazvan je šekasteh Nasta’‘lik, koji se izrazito cijeni i danas smatra modernim. Njegov glavni kvalitet leži u njegovoj ljepoti i brzini izvršenja.

Perzijsko slikarstvo (zapadu poznato kao minijatura) uživa zasluženu slavu diljem svijeta. Sve donedavno vrsta slikanja koja je stoljećima korištena u Evropi u Iranu je bila nepoznata. Portreti ili slikovite predodžbe svetih ličnosti ili događaja, premda ne i zabranjene, pokuđene su prema islamskim zakonima. Perspektiva, reljef, svjetlost i sjena dugo su bili nepoznati iranskim slikarima. Kaligrafija, cvjetni motivi i geometrijske kompozicije bili su izvor svih dekoracija a polihromija je bila ograničena na keramiku. Slikanje je u potpunosti bilo predano ilustraciji tekstova, Kur’‘ana, znanstvenih radova, epskih poema, legendi, hvalospjeva koji slave dostignuća kraljeva ili heroja. Bio je to put i način kojim je takozvana umjetnost minijature nastala i razvijala se.

Vjeruje se da se drevni izvor ovog umjetničkog oblika može pronaći u sklonosti za slikanjem koju je demonstrirao Mani (216-277 NE), iranski prorok i vjerski vođa. Kasnije su iluminacije u bizantskim manuskriptima također utjecali na iranske umjetnike čija su ih djela oslobodila svećenstva i krutosti kršćanskih modela. Iranska minijatura puna je suptilne delikatnosti. Rečeno je da umjetnici ponekad koriste četku samo sa jednom dlakom.

Od 11. stoljeća nove ere Iranci su bili neprikosnoveni majstori minijature i to su ostali sve do sada. Kraj petnaestog i početak šesnaestog stoljeća svjedočili su kulminaciji iranske minijature. U Heratu (sada dijelu Afganistana), četrdeset kaligrafa permanentno je radilo. U Tebrizu, genijalni slikar po imenu Behzad, dok je upućivao stotine umjetnika, uspio je obnoviti ovu umjetnost kombinujući tradicionalni koncept dekoracije sa ukusom realizma i slikovitosti.

Kompozicije ovog perioda podvlače neustrašivo ekspresivne pristupe, bogatstvo i suptilnu harmoniju boja. Na velikim listovima, aranžirane su scene od vrha do dna uključujući i spektar figura; udaljenosti su izražavane super-pozicioniranjem objekata; jednako su osvijetljeni, ostavljajući pejzažu svu njegovu delikatnost a bojama svu njihovu blještavost.

Još jedna evolucija se odigrala pod utjecajem slikara Reze Abbasija, kada se određeni stepen krutog realizma pojavio u iranskoj minijaturi. Bio je prvi umjetnik koji je svoju inspiraciju dovukao direktno sa ulica i bazara Isfahana. Ovo je također bilo vrijeme kada su zidovi palača bili prekriveni freskama sa ratničkim ili slobodarskim temama koje su često naknadno proizvođene. Dobri primjeri spomenutih radova očuvani su u isfahanskim palačama Ali Kapu i Čehel Sutun.

Tokom devetnaestog stoljeća, kada se iransko slikarstvo otvorilo zapadnom utjecaju, minijatura je nešto manje korištena. Mirza Baba, zvanični dvorski slikar, naslikao je izvanredno izražajne portrete princeze. Također je naslikao poklopce riznice, radne stolove i pozadine ogledala u kojima se osjeća utjecaj stoljeća minijaturističke tradicije. Ovo je također bio period tokom kojeg se u Iranu pojavilo naivno zidno slikarstvo zvano kafansko slikarstvo. Velike freske ili sukcesije scena čiji je stil poređen sa onim iz komičnih stripova služile su kao pozadina naratorima. One su prikazivale legendarne heroje Irana, Rustemove borbe, avanture Jusufa i dama Egipta, lovačke scene Behram-e Gura sa pristupom sličnim onom kod srednjevjekovnih ljubavnih udvaranja.

Tokom dvadesetog stoljeća, iransko slikarstvo se nastavilo razvijati u djelima Muhammeda Džafferija poznatog kao Kemal el-Mulk (1185-1940), kojeg je protjerao šah Reza (vidjeti Nišapur pod Mešhedom), i Ekbera Tedžvidija (rođen 1926-95). Trenutno, tradicija se razvija i nastavlja u rukama dobro poznatih živih iranskih slikara kao to su: Mahmud Farščijan, Abbas Rustemijan, Hussein Mahdžubi, Perviz Kalantari, Taraghi Džah, Nami, Džazeh Tabatabai, Farah Osuli, Gizela Varga Sinai, Morteza katuzian, Ali Akbar Sadeki i Atašzad. Omiljene teme uključuju zaljubljene parove u tradicionalnoj odjeći, polo natjecanja i scene iz lova.

 

 

 

4.   Folklor, Muzika i Kuhinja

 

Kao svaka drevna civilizacija, tako i iranska posjeduje nekoliko folklornih tradicija. Uz uobičajenu kulturu, iranski folklorna zadivljajući način sažima seoske pjesme i poeme, stara predanja, natprirodna vjerovanja, mitove i legende, predanja o smrti, rađanju, vjenčanju, vremenskim pojavama, igre, izreke, zabavu i mnogo drugog, sa određenim varijacijma u zavisnosti od mjesta, ali u svakom slučaju sličnim korijenima. Mada ova tradicija nije u cjelosti sačuvana, neki običaji su se zadržali i ostvaruju vezu sa religijskim ubjeđenjima naroda. Na primjer, obred žaljenja i oplakivanja mučeništva imama Huseina (a.s.) ili ostalih imama (a.s.) časne poslanikove (s.a.v.s.) porodice koji se održavaju svake godine u mesecu muharemu jeste ritual udaranja žaljenika dlanovima u grudi, koji idući u procesiji lamentiraju nad patnjama imama Huseina (a.s.), njegove porodice i sledbenika. Drugi oblik su ceremonije recitovanja žalopojki i pesama sa tužnom sadržinom, izvođenje komada u kojima glumci igraju prominentne verske figure. Ovaj oblik izvođenja koji se naziva "ta'zije" podržan je melodičnim dijalozima i ostvaruje duhovnu vezu sa posmatračima, praćen je njihovom jakom emotivnom reakcijom.

 

Iranci su zaljubljeni u svoje mitove i veoma ih poštuju. Osjećaj viteštva je jako utemeljen u iranskom društvu. Prvi šiitski imam i Poslanikov (s.a.v.s.) zet, imam Ali (a.s.), bio je istovremeno vrhunski duhovni vođa i plemenit i hrabar čovek. Zapravo, u ovom pogledu on predstavlja arhetip. Mitski likovi iz Šahname, Rustem hrabri i Džamšid nose ogromnu važnost i svaki se ističe kao izuzetan primer. Veliki iranski spomenici uglavnom su dobijali imena po Rustemu ili Džamšidu, kao Persepolis koji se drugačije zove Taht-e Džamšid, kao džinovske kamene ploče, iz vremena Ahemenida ili Sasanida, koje se nazivaju Nakš-e Rustam.


   Nacionalni praznici snažno su utkani u iransku kulturu, i u nekim slučajevima imali su prirodnu pozadinu kao što je praznik
Noruz (Nova godina)21. marta, koji odgovara dolasku proleća, ili praznik izleta 13-og dana Nove godine (2. april). Za ovaj praznik vezan je i drugi poznati iranski običaj je pripremanje sofre, ili "haft sin" koji se sastoji od iznošenja sedam predmeta koji počinju slovom "s" prvog dana nove godine, odnosno proljeća.


  Vrline viteštva i hrabrosti zauzimaju veoma važno mesto u tradicionalnom iranskom društvu, što je rezultiralo osnivanjem jedne vrste tradicionalnog sporta po imenu "Zur Hanei". Ovaj sport
se sastoji od rvanja, ritmičkog podizanja i mahanja drvenim čuljevima, podizanja teškog gvozdenog predmeta u obliku luka (kabade), čime se vežba upravljanje pramcem broda, nošenje kamena za vežbanje nošenja štita, okretanje (za održavanje ravnoteže prilikom jahanja).

 

Pirinač, razno povrće, žitarice i meso su najčešće namirnice u ishrani Iranaca. U lokalnim mestima se najviše jede povrće. Nacionalno jelo je ćelo kebab (ćevap sa pirinčom), piletina i supe. Na severu se najčešće spremaju jela s ribom, a na jugu se jedu škampi. Od ikre jesetre koja se lovi u Kaspijskom jezeru dobija se najkvalitetniji kavijar. U iranskim hotelima i restoranima mogu se naručiti i jela kao biftek, stek, špageti, pizze i slično. U nekim restoranima kao specijalitet služi se ćelo kebab i piletina. Budući da su islamske vere, Iranci u ishrani koriste meso koje mora biti halal, zaklano po vjerskim propisima.

 

Muzika

 

Bez sumnje, iranska muzika ima drevne korijene, a zahvaljujući grčkim historijskim i arheološkim dokazima, postoji izvjesno saznanje i o instrumentima koji su se koristili čak i u davnom akamenskom periodu. Postoje svi razlozi da se vjeruje da je savremena muzička tradicija, iako u posljednjim decenijama prije Revolucije pod uticajima sa strane, direktni nastavljač muzike iz doba Sasanida, o kojoj su poznati mnogi detalji. Iako se rani islam suprotstavljao upražnjavanju muzičke umjetnosti, poriv za muzikom je bio tako jak da je ostao neoslabljen. Persijska muzika je prvenstveno lična, intimna i spontana. Iranski muzičar ne svira i ne pjeva na osnovu pisanih nota, već improvizuje u okviru sedam modalnih struktura, poznatih pod nazivom dastgah, koje su prije melodijske, nego harmonske.

Neki od osnovnih persijskih instrumenata su:

  -  tar, šestožičani instrument,

  -  setar sa 3 žice,

  -  santur ili cimbalo, koje se svira uz pomoć 2 drvene palice,

  -  nej, čiji naziv se koristi za više vrsta frula,

  -  neje anban ili gajde.

  -  sorna ili zurla, duvački instrumenti

  -  tombak ili tarabuka, bubanj u obliku vaze.

  -  tabl, vrsta bubnja koja se udara sa obe strane palicama sa zaobljenim vrhom,

  -  dajereh ili daire,


 Iranci su veliki zaljubljenici u muziku i u toku dvadeset i pet vijekova pisane historije ne samo da su razvili sopstvenu vrlo specifičnu muziku, već su i neki njihovi muzički instrumenti , među kojima i gore pomenuti, prototipi modernih muzičkih instrumenata današnjice.

 

Prvi pokazatelji o muzičarima u Iranu pronađeni su u Susi, Elam, u 27. stoljeću PNE: Najranije predstavljanje instrumenata nalazi se na elamskom reljefu Kul-e Fer’‘awn. Gravirani bronzani pehar iz Lurestana u Nacionalnom muzeju u Teheranu prikazuje dvostruki naj (svirala od trstike), čang (harfa) i daire (tamburin) u mauzoleju ili dvoru, kao što je slično dokumentovano u Egiptu, Elamu i Babilonu gdje je muzika podrazumijevala korištenje velikih orkestarskih ansambala. Asurbanipalni reljefi (626. PNE) u Britanskom muzeju pokazuje susanske muzičare. Druge reljefne skulpture i slike iz ranih perioda, koje još postoje, prikazuju instrumente onakvim kakvi su danas, izuzev nekih, kao što je čang (harfa) viđen na reljefima Tak-e Bostan u blizini Kermanšaha, koji su van upotrebe.

Muzika je nastavila igrati važnu ulogu u životima Perzijanaca tokom njihove historije, sa svojim kontinuitetom dobro dokumentovanim u safavidskim freskama Čehel Sutuna u Isfahanu, koje datiraju od 1647. NE. Glavno uskrsnuće u perzijskoj muzici ima korijen u vladavini šaha Nasiruddina (umro 1896. NE), koji je naredio utemeljenje Kuće zanata, centra gdje bi se mogle skupiti sve važne zanatlije za pravljenje i reklamiranje njihovih muzičkih instrumenata.

 

Duhački instrumenti


Prvi muzički instrument koji se u Iranu koristio hiljadama godina prije bila je svirala, jednostavna tuba sa nekoliko rupica, na kojoj su svirali uglavnom pastiri. Bilo je nekoliko vrsta ovih svirala: naj labak ili mala frula koja se kasnije razvila u pikolo današnjice; haft band svirala, koja je bila mnogo veća i imala je sedam rupica; i naj anban, svirala koja je povezana sa zračnom mješinom. Ovo je umnogome izgledalo i zvučalo kao škotske gajde. Prema Herodotu takvi muzički instrumenti bili su u širokoj upotrebi tokom ahemejske ere gotovo prije 2500 godina.

Postoji još nekoliko duhačkih instrumenata u Iranu koji datiraju iz drevnih vremena.Jedan od njih je sorna, drveni duhački instrument veoma sličan oboi. Drugi je karna, dugi drveni rog koji je korišten za praćenje sorne u takozvanoj Nakareh kaneh muzici. Oba instrumenta su pala u zaborav i njihovo mjesto su zauzeli moderna oboa i klarinet kao i drugi drveni duhački instrumenti.

 

Žičani instrumenti


Kamančeh, drevni iranski muzički instrument, vjerovatno je prvi predak današnje violine, čela, viole i basa. Ovaj instrument veličine violine svirao se kao čelo u vertikalnoj poziciji položen na koljeno svirača koji koristi povijeno gudalo. Još jedan gudačko žičani instrument je ghazak, čiji zvuk podsjeća na kamančeh. Ovaj instrument, općenito ne više u upotrebi, još uvijek se može naći u iranskom Balučistanu. Kamančeh je u širokoj upotrebi u Armeniji, Gruziji i Azerbejdžanu i zove se svojim originalnim perzijskim imenom. U Tadžikistanu i Uzbekistanu zovu ga gičak. Kamančeh je također popularan u mnogim zemljama Srednjeg istoka poput Turske, Libana i Iraka. U Indiji i Pakistanu instrument se zove Sarengi.

U drevnim vremenima u Iranu je postojao još jedan žičani instrument zvani robab, svirao se gudalom. Ni ovaj instrument u Iranu više nije u upotrebi. Međutim, svira se u Indiji, Pakistanu, Afganistanu i Tadžikistanu gdje se još uvijek zove originalnim perzijskim imenom. Općenito govoreći violina vrlo brzo mijenja kamančeh.

Drevni iranski žičani instrument bio je barbat, koji bio u modi prije dolaska Islama. Iranski minstreli su ga kasnije odnijeli na Arapsko poluostrvo gdje su ga Arapi nazvali el-ud, dovodeći do engleske riječi lute (lutnja). Lutnja je opstala u Iranu sve do safavidskog perioda unnazad nekih 500 godine, kada je postepeno počela padati u zaborav. Međutim, prije nekoliko godina uloženi su napori da se oživi javni interes za starim instrumentima i danas u Iranu ima nekoliko odličnih izvođača.

Najpopularniji iranski muzički instrument je tar, što na perzijskom znači žica. Ovo je žičani instrument sa kruškastim tijelom i šest žica. Zatim tu je i seh tar, instrument sa tri žice istog oblika koji se svira prstima.

 

Udaraljke


Još jedan od drevnih instrumenata je santur. Ovo je velika horizontalna zvučna kutija preko koje su razvučene brojne žice. Svira se trzalicom a ponekad prstima. Veoma je slična citri oblikom i tonalitetom. Postoji nekoliko udaračkih instrumenata iranskog porijekla. Najveći i najzvučniji je dohol, koji se svira sa dvije teške udaraljke, zatim tu su daire, daire zangi i tonbak.

 

 

 

5.    Književnost

 

Najstariji postojeći perzijski zapis pronađen je u perzijskim natpisima, ali je samo od historijskog interesa. Prva velika književna djela su zoroastrijanske skripte i pahlavi zapisi partijanskog i sasanidskog Irana, gdje je zasigurno vođen aktivan književni život. Međutim sve što znamo sastoji se od nekoliko indirektnih referenci i nekoliko kratkih djela na srednje perzijskom ili pahlaviju sačuvanih, zajedno sa religijskim knjigama, u zoroastrijanskim zajednicama, kolekcijama maksima, historijskoj romansi (Knjiga o Ardeširovim junaštvima) i fragmentima epa (Spomenica Zariru).

Poeziju su njegovali putujući pjesnici - minstreli. Imena nekih od ovih pjesnika došla su do nas, kao Barbod, miljenik Husreva perviza; međutim njihova djela nikada nisu zapisana tako da su izgubljena. Fragmente mahinejske vjerske poezije otkrili su arheolozi u pijesku i takvog su kvaliteta da se može pretpostaviti da pripadaju dobro utemeljenoj tradiciji. Neki od njih se danas mogu naći veoma daleko, recimo u Kini.

Arapska osvajanja (7. stoljeće NE) učinila su arapski književni jezik i Islam dominantnom književnom temom. Mnogi značajni radovi arapske književnosti djelo su Perzijanaca. Perzijski (farsi) kao književni jezik ponovo se vraća na scenu u devetom stoljeću nove ere, i u stoljećima koja su dolazila klasična perzijska književnost je cvjetala.

Ova književnost je bez sumnje najsjajnije izražavanje iranske genijalnosti. Ima mnogo zanimljivih djela u prozi, ali poezija – najraznovrsnija u islamskom svijetu – je ta koja daje posebnu vrijednost iranskoj književnosti. Slavljena u periodu dužem od deset stoljeća, slušana je i imitirana u velikoj mjeri i izvan granica Iranskog platoa: u Maloj Aziji, centralnoj Aziji i muslimanskim zajednicama u Indiji. Književnost Turske i Indije razvila se pod njenim utjecajem.

Od najranije poznatih pjesnika treba spomenuti Rudakija, koji je bio slijep, i Dekikija. Od Rudakijevih poema, koje datiraju od 940. godine NE, nekoliko je ostalo do danas premda se smatra da ih je napisao nekoliko hiljada. Dekiki je bio epski pjesnik, određen da napiše originalnu Šahnamu. Do svoje smrti uspio je završiti samo hiljadu stihova. Njegov zadatak uspješno je dovršio Firdevsi.

Veliki pjesnik Firdevsi (rođen 940. godine NE u Tusu, u blizini Mešheda), imao je četrdeset godina kada je završio Šahnamu (Knjigu kraljeva), nacionalni ep. Trebalo mu je oko trideset godina da komponuje 60 000 kupleta Šahname koja predstavlja historiju Irana do kraja sasanidskog perioda.

Navodi se da mu je vladajući dvor obećao zlatni novčić za svaki kuplet Šahname. Međutim, kada je završio ovo monumentalno djelo 999. godine NE, vladajući monarh, Sultan Mahmud Gaznavi, bio je iznenađen njenom veličinom i umjesto zlatnog ponudio mu srebrni novčić za svaki kuplet. Firdevsi je odbio ponudu i slomljena srca se vartio u Tus, gdje je napisao oštru satiru protiv Sultana. Umro je u velikom siromaštvu, ali njegova Šahnama živi zauvijek u srcu svakog Iranca.

Sultan Mahmud je na svom dvoru imao četiri stotine pjesnika. Tu su bili i mnogi pjesnici koji su sami po sebi bili veliki: Onsori, Faruki, Manučehri, Asadi itd.; el-Biruni, koji je napisao Hroniku drevnih naroda, također je bio na njegovom dvoru.

Klasična perzijska književnost se razvila pod dva moćna patronata: kraljevskim i vjerskim. Premda postojeći fragmenti perzijskog stiha, prema stručnjacima, datirajuj od osmog stoljeća, poznata historija perzijske književnosti počinje u devetom stoljeću NE, sa početkom deklinacije hilafeta u Bagdadu. U to vrijeme, lokalne kraljevske dinastije su se uzdizale u Iranu i sve više težile neovisnosti od halifa. Kao rezultat toga dinastije su uspostavile svoje dvorove i patronizirale pjesnike i naučnike. U Buhari, na samanidskom dvoru, Ibn Sina se proslavio u polju medicine i filozofije drevne Grčke. Sve do dva stoljeća unazad njegove rasprave i knjige su korištene u predavanjima na nekim školama medicine u Evropi. Prenosi se da je počeo sa pisanjem enciklopedije sa samo osam godina.

Prozne pripovijetke, fabule, alegorije i filozofska i znanstvena djela također su bili u procvatu. Najistaknutija prozna djela bila su historijska, mnoga od njih nadmašila su arapske modele.

U historiji iranske književnosti istaknut je seldžučki period – period bogat i stihom i prozom. Proza je sadržala istaknuta djela kao Gazalijeva Ponovno oživljavanje religijskih znanosti (na arapskom) i Alhemija sreće (na perzijskom); Bejhakijeva Historija Gaznevija, Knjiga vlasti Nizam ul-Mulka i Kajkavusova Knjiga o Kabusu (prevod profesora Levy-a kao Ogledalo princeze); fabule Kalileh ve Demmeh i Nizami Aruzijeve Četiri rasprave. Sva nabrojana još uvijek se smatraju kapitalnim djelima perzijske proze.

U ovoj eliti nalazio se i Naser Husro, pjesnik i veliki naučnik čiji su putopisi među sedam ili osam od njegovih petnaest djela u prozi i oko 30000 stihova koji su preživjeli. Njegova najpoznatija knjiga je Putopis u Egipat. Njegove poeme su uglavnom duge ode na vjerske i etičke teme. Neki iranski naučnici vjeruju da se Naser Husro treba pridružiti šestorici u iranskom domu slave istaknutih pjesnika – Firdevsiju, Hajjamu, Anvariju, Mevleviju, Sa’‘adiju i Hafizu.

Omer Hajjam (11 stoljeće NE), pjesnik i matematičar, kombinujući dva suprotna atributa, pisao je svoje dobro poznate Rubaije. Također među velikim pjesnicima nalaze se i pjesnici sufizma: Feriduddin Attar i Dželaluddin Rumi.

Pored navedenih, seldžučki period se može pohvaliti i drugim velikanima književnosti kao što su Onsorii, Ebu Sa’‘id, Baba Tahir, Mes’‘ud Sa’‘d Selman, Gorgani i Sana’‘ei. Mo’‘ezzi, Anvari i Hakani su velikani perzijske poezije sofisticiranijeg stila kojeg je nemoguće prevesti. Zbog toga, oni ostaju relativno nepoznati izvan zemlje.

Poslije petanestog stoljeća perzijska književnost je pala u deklinaciju koja je trajala sve do devetnaestog stoljeća. U dvadesetom stoljeću, zapadni utjecaj i borba za nezavisnost i društvenu pravdu u Iranu učinila je da zavladaju političke i društvene teme zavladaju a književni jezik je postao jednostavan i direktan. Moderni pjesnici su Iradž Mirza, Aref Kazvini, Mirzadeh Ešgi, Edib-e Pišavari, Malak eš-Šu’‘ara Behar, Hušang Ebtehadž (H A Sajeh), Pervan E’‘tessaami, Nima Jušidž, Ahmed Šamlu, Mehdi Ahavan Saales, Faruk Farukzad i Suhrab-e Sepehri.

Sadik Hidajet, Džemalzadeh, Devlet Abadi, Dervišijan Ali Muhammed Afgani i Džemal Mir-Sadeki su najpoznatiji iranski novelisti modernog vremena.

Najstariji postojeći tekstovi na persijskom su zapisi uklesani u stijenama, koji imaju isključivo historijski značaj. Prva veća djela su zoroastrijski i pahlavi tekstovi nastali u vrijeme Parta i Sasanida. Osim Avesta koje su značajne kako sa književnog tako i sa vjerskog stanovišta, Iran posjeduje manje ili više kompletna djela na pahlavi jeziku u kojima se iznose vjerske doktrine i praksa, i daje hronika sasanidske historije. Neki od tih ranijih tekstova poslužili su kao inspiracija za književna remek-dela kao što je Firdusijeva Knjiga kraljeva (Šah name). Međutim, tek kada je savremeni persijski, koji posjeduje bogat rječnik, djelimično izveden iz arapskog jezika, postao sasvim rasprostranjen, persijska književnost počela je stvarno da se razvija i da se postepeno svrstava u red velikih svjetskih književnosti.
  Tokom dva vijeka nakon uvođenja islama u Iran, persijski pjesnici su se uglavnom izražavali na arapskom jeziku. Oni su znatno doprinijeli razvoju gramatike tog jezika, na kome su pisali čak i poeziju. Arapska poezija ostavila je dubok uticaj na persijski jezik zbog činjenice da su iranski pjesnici veoma često usvajali tipično arapske forme stihova. Persijska književnost čije se historija neprekidno razvijala u toku jedanaest vijekova, spada u velike svjetske književnosti. Njen uticaj osjećao se od predjela Kineskog zida do Sredozemnog mora. I u Evropi, nekoliko srednjovekovnih književnih stilova bilo je pod tim uticajem. Mada je, na žalost, povremeno uočena sklonost ka verbalizmu u raznim žanrovima pisanih djela, ipak, persijski jezik je mogao da izrazi ono što je mali broj jezika mogao, kao na primer, prolaznost života na zemji, i njegova beznačajnost kada je čovjek ispunjen sviješću o Božanskom blaženstvu. Ali, isto tako i radosti i ljepotu koja nam, uprkos svemu, daje smisao bitisanja na zemlji.

  Među najpoznatije pisce koji su istoremeno bili i filozofi i naučnici i muslimanski gnostici, treba pomenuti Hajjama, Rumija, Sadija i Hafeza.

 

Omer Hajjam (umro 1123) na Zapadu poznat kao autor slavnih Rubaija bio je takođe i astronom i istaknuti naučnik. Ovog slavnog pjesnika katrena, matematičara i filozofa, sa zapadnim svijetom upoznao je Edvard Ficdžerald preko prijevoda na engleski jezik.


  Dželaluddin Rumi (1207-1273), poznatiji kao Rumi ili Mevlana, najveći je pjesnik-mistik koji je ikad pisao na persijskom. Nijedan drugi pjesnik nije izvršio takav uticaj na duhovni život svojih sugrađana kao taj veliki gnostičar i umjetnik. Rumi je autor Mesnevije - mističnog komentara Svete knjige, koji je doživeo najvišu čast da bude nazvana "Kur'an na persijskom". Ovo remek-djelo preveo je Rejnold Nikolson u osam tomova, koji su jedan po jedan štampani između 1925. i 1940. godine.


  Sadi (1184-1291). Stil persijske proze i poezije dostigao je najviši stepen savršenstva u djelima tog pjesnika iz Širaza, poznatog i cijenjenog širom Istoka. Sadijevo remek-delo je Đulistan (Ružičnjak). Njegove mudre izreke još uvek se citiraju na Istoku, jer je Sadi, više nego bilo koji drugi pisac, pretočio u riječi stavove i moralne tendencije Iranaca i drugih muslimanskih naroda.


  Hafez (1325-1388) najveći lirski pjesnik na persijskom jeziku, takođe, je rodom iz Širaza u kojem je proveo skoro čitav svoj život. Njegove pjesme izražavaju najdublje duhovne doktrine islama, izložene u Kur'anu. Nijedan drugi pjesnik na persijskom jeziku nije uspio da dostigne to savršenstvo i prenese ono što duša u stvarnosti preživljava. Hafezov "Divan" jedno je od najznačajnijih djela persijske književnosti. Ovo remek-delo, zajedno sa Kur'anom i zbirkom propisa koje su postavili Poslanik (s.a.v.s.) i imami (s.a.), najčešće se može naći u svakom iranskom domaćinstvu.

 

 

 

6.   Film

 

Nasličnije pozorištu u Iranu bili su religijski prikazi svetih priča, poznati kao ta‘zieh (uporedive sa kršćanskom strastvenom igrom); međutim, evropski stil je predstavljen u iranu tek u drugoj deceniji dvadesetog stoljeća. Početno djelovanje bilo je usmjereno na Teheran i Rašt. Brz dolazak kina u kasnije televizije u Iran nije ostavio pozorištu mnogo mnogo inicijalne mogućnosti za kasniji razvoj.

Prva kino dvorana konstruisana je u teheranu krajem dvadesetih godina dvadesetog stoljeća. Međutim, strani filmovi bili su jedini izvor kinima, oni su prikazivani uz titlovanje. Dubliranje na perzijskom počelo je 1948., dok je ozbiljnije snimanje iranskih filmova počelo 1950. godine.

Poslije pobjede Islamske revolucije, vjerske teme i interpretacije su igrale mnogo snažniju ulogu i gigantskim koracima iranskih kinematografa.

 

 

 

7.    Kalendar i jezik

 

Persijski (farsi) je službeni jezik Irana i pripada porodici indo-evropskih, odnosno indo-iranskih jezika. Ostali jezici koje se govore u Iranu, ne računajući turski i arapski, račvaju se iz iranske jezičke grupe, kao što su baluči, kurdski i luri. Jermenska etnička zajednica sa svojim raznovrsnim nasleđem zadržala je svoj indo-evropski jezički identitet i svoj jermenski jezik. Međutim, mora se istaći da čitava populacija govori persijski. Engleski kao drugi jezik razume se u većini gradova, posebno u turističkim, a francuskim vlada većina stručnog kadra. Zapravo, francuski je bio drugi jezik koji se učio u školama ili koristio u administraciji.

 

Iranski kalendar je solarni, temelji se na datumu iseljenja (hidžra) poslanika Muhammeda (s.a.v.s.). Godina počinje 21. marta sa dolaskom proleća. Solarni kalendar poznaje podelu na dvanaest meseci, takođe, a njihova imena se poklapaju sa imenima dvanaest anđela čuvara iz zoroastrijske vere. Prvih šest meseci (farvardin, ordibehešt, hordad, tir, mordad i šahrivar) imaju po 31 dan, i odgovaraju periodu od 21. marta do 22. septembra, dok sledećih pet meseci (mehr, aban, azar, dej i bahman) imaju po 30 dana. Dvanaesti mesec, esfand, ima 29 dana, osim u prestupnoj giodini, kada ima 30. Dve hiljade i sedme godine po hrišćanskom kalendaru odgovara solarnoj 1385/86. godini po iranskom kalendaru. Hidžretsko i hrišćansko računanje vremena je recipročno zastupljeno u Iranu. Praznici u Iranu podeljeni su u dve grupe. U prvu spadaju praznici i nacionalne svetkovine, od kojih su najvažniji:

    -   01. - 05. farvardin (21. - 26. mart) Nova godina

    -   12. farvardin (1.april), Dan Islamske Republike Irana

    -   13. farvardin (2. april), Dan prirode

    -   15. hordad (5. jun), Dan prvog islamskog ustanka protiv Pahlavijevog režima,

    -   21. i 22. bahman (10. i 11. februar), Pobeda Islamske Revolucije 1979. godine,

    -   29. esfand (20. mart) obeležava se Nacionalizacija naftne industrije iz 1951. godine.


U prestupnim godinama praznici se razlikuju od hrišćanskog kalendara.

Drugu grupu čine verski praznici koji se izračunavaju posredstvom hidžretskog lunarnog kalendara i zbog toga su promenljivi. To su:


    -   rođendan poslanika islama (s.a.v.s.), (17. rabiu-l-avval),

    -   Dan otpočinjanja poslanstva Božijeg poslanika (s.a.v.s.) (27. redžeb),

    -   Eid Kurban (10. zilhidže),

    -   Eid el-Gadir (18. zilhidže),

    -   Eid-ul-Fitr (1. ševal, kraj posta),

    -   rođendan hazreti Alija (a.s.). (13. redžeb),

    -   preseljenje Božijeg poslanika (s.a.v.s.) i imama Hasana (a.s.), njegovog unuka
        (28. safar),

    -   mučeništvo imama Alija (a.s.), (21. ramazan),

    -   rođendan imama Reze (a.s.), (11. zika'de).

    -   Tasua i Ašura (9. i 10. muharem, meseca žalosti kada su ubijeni imam Husein
        A.S. i njegovi drugovi),

    -   Arba'in (četrdeset dana od mučeništva imama Huseina (a.s.)

    -   rođendan imama Mahdija (a.s.), (15. ševal),

    -   mučeništvo imama Džafera Sadika (a.s.), (25. ševal).

 

Dani u nedelji su:

    -   šanbe (subota)
    -   jekšanbe (nedjelja)
    -   došanbe (ponedjeljak)
    -   sešanbe (utorak)
    -   čaharšanbe (srijeda)
    -   panđšanbe (četvrtak)
    -   đom'e (petak)

 

Kao i u većini muslimanskih zemalja, petak je dan nedeljnog odmora, dok je subota prvi radni dan.

 

 

 

8.   Filozofija

 

Stanovnici Irana su uvijek pokazivali sklonost ka apstraktnim idejama i interesovali su se za filozofiju. Zato je sasvim prirodno što je njihova zemlja postala jedan od centara islamske filozofije. Ta filozofija je i danas veoma živa, a njen uticaj se može osjetiti i u susjednim zemljama u kojima je persijska civilizacija izvjesno vrijeme igrala dominantnu ulogu. Filozofija je u smislu vječne mudrosti postojala u drevnom Iranu. Znamo da je Pitagora putovao na Istok da proučava filozofiju, i da je Plotinije, osnivač neo-platonizma, stupio u rimsku vojsku u nadi da će biti poslat u Iran kako bi postao stručnjak za filozofiju te zemlje. U predislamskom Iranu postojala je filozofija zasnovana na ideji o nadmoći svjetlosti, i na vjerovanju da bića poput anđela pomažu prilikom svega onoga što se dešava u čovječanstvu, što je bilo usko povezano sa učenjem raznih religija a naročito zooroastrijanstvom. Kada je Justinijan 529. godine zatvorio Atinsku školu, učenici te škole sklonili su se u Iran u gdje su ostali više godina. Međutim, tek pojavom islama filozofija je stvarno počela da se razvija u Iranu.

Prva značajna filozofska škola bila je Aristotelova ili peripatetička škola, koja je uspjela da spoji pojedine elemente preuzete iz Aristotelove filozofije i od neoplaonista, sa učenjem islama. Prvi veliki predstavnik te škole, Al Kindi, bio je Arapin, međutim , već posijle njega bilo je i persijskih mudraca, među njima su Al Farabi i Avicena (Ali Abu Ebne Sina), koji su proslavili tu školu.


 Al Farabi (870-950) je vjerovao da su Platon i Aristotel u suštini bili istomišljenici, a došao je do toga prateći Platona u politici, a Aristotela u logici i fizici. Njegovo djelo De divisione scientarium, pregled cjelokupne filozofske nauke, uključujući i specifična islamska znanja, preveo je Džerard od Kremone, koje je kasnije veoma koristio Dominikus Gundislavij. Postoje i srednjovekovne latinske verzije njegove rasprave De intelectu, kao i nekih njegovih dela o muzici.


Avicena (980-1037), kao i većina učenih ljudi tog vremena, poznavao je skoro sve nauke, ali se uglavnom isticao u filozofiji i medicini. Djela koja je napisao iz ove dvije oblasti vijekovima su kao udžbenici korišćeni u Evropi. Najpoznatija od njegovih velikih filozofskih enciklopedija je Al Šifa (Oporavak) nazvana Sufficientia na latinskom. U XII veku Suhravardi, takođe persijski mudrac, osnovao je filozofsku školu po imenu "filozofija svjetlosti" ili iluminacije, čije je učenje bilo inspirisano ne samo grčkim filozofima i islamskom dogmom, veći i učenjem zoroastrijanstva.

 

Kasnije, u doba Safavida, Sadr al-din iz Širaza (1571-1640), možda najveći metafizičar među muslimanskim filozofima, osnovao je novu školu koja je ostvarila sintezu elemenata peripatetizma, iluminacije, gnoze i šiizma. U XIX veku najveći filozof i vjerski mislilac u Iranu bio je Sabzevari, koji je nastavio duhovnu i intelektualnu tradiciju Sadredina Širazija, u koju je udahnuo novi život. Što se tiče novijeg doba, alim sejjid Tabatabai se smatra jednim od briljantnih filozofa. Tabatabai je napisao knjigu Principi filozofije i metod realizma. Jedan od njegovih studenata, istaknuti profesor filozofije Mutahari , detaljno je objasnio te teme u 5 tomova.

جستجو
جستجوی پیشرفته جستجوی وب
تازه ها
Iran

bosnia

صلوات

Imam khomeyni

رهبری

Islamic Republic of Iran’s Presidency Website

سازمان

سحر

ایکنا

خبرگزاری اهل بیت - ابنا

irib

alolbayt

balaghah

کالج

ملاصدرا

ebne sina

جامعه المصطفی

دانشگاه امام خمینی

iran.ir

tehran times

press tv

میراث فرهنگی

بنیاد

tebyan.net

irna

iranian food
نظرسنجی
Vaše mišljenje o ovom web site-u je

Odlično
Dobro
Loše

آمار بازدیدکنندگان
بازدید این صفحه: 4554
بازدید امروز : 395
بازدید این صفحه : 792802
بازدیدکنندگان آنلاين : 1
زمان بازدید : 0.8991

Home|Iran|Islam|Persian Language|FAQ|Contact Us|Links|Sitemap